श्री गणेशायनमः                                                                                                                                                                                                श्री मार्तंड भैरवायनमः

जि. नाशिक, ता. मालेगाव या तालुक्याच्या अग्नेय दिशास चार ते पाच किलोमीटर अंतरावर गिरणा नदी किनारी चंदनपूरी गांव त्या गावामध्ये समाजाचे श्री रेमगवाडा व खेमगावडा हे दोघे भाऊ राज्य करत होते. दोन्ही भावास संतती नव्हती. एके दिवशी दोन्ही भावांनी एकत्र बसून विचार केला. आपणास दोघाना संतती नाही. तरी संतती होण्यास काय उपाय करावे. धाकटा भाऊ खेमगावाडा यांनी सांगितले की, श्री शंकराची भक्ती केली तर आपणास कन्या किंवा पुत्र प्राप्ती होईल. असा शब्द ऐकल्यावर धाकटा बंधू यांनी सांगितले, तुम्ही राज्य करा मी श्री शंकराची भक्ती करून कन्या किंवा पुत्र घेउन येतो. धाकटा भाऊ खेमगावाडा भक्ती करण्यास अरण्नयात श्री शंकराचे मंदिर पाहिल्यावर जुनी पुजा उतरुन, नविन पुजा करुन एका पायावर उभे राहून बारा वर्षे केली, त्या वेळेस देव प्रसन्न होऊन काय मागायाचे ते माग. राज्यानी सांगितले कन्यारत्न पेटीत घालून तुझ्या खांडवनात सोडून देइल, देवाचा शब्द ऐकून राजा आपल्या नगरात निघून गेले.

राजाचा हेतू पुर्ण करण्यासाठी श्री शंकराने आपल्या जटातुन गंगा काढली व तिच्या मस्तकी हात ठेऊन अद्यान कन्या केली, ती कन्या पेटित घालून बानासुरास बोलावून घेतले, तुम्ही पेटी घेउन चंदनपुरी नगराजवळ खांडवनात पेटी सोडून यावे. बानासुराने सांगितले मी पेटी सोडून येईल परंतू इच्या अगोदर माझे नांव निघाले पाहिजे. तरी देवाने सांगितले तुझ्या नावावरुन इचे नाव बानु ठेवतील.

बानासुराने पेटी डोक्यावर घेउन चंदन पुरीच्या खांड वनात पेटी सोडून बानासुर स्वर्गात निघून गेले, चंदनपूरचे राजे मेंढ्या घेउन त्यांचे नोकर मेंढ्या चारन्यास खांडवनात गेले असता, त्यांना ती पेटी दृष्टीस पडली, ती पेटी घेउन राज्याच्या स्वाधीन केली. दोघा भावांनी पेटी उघडून पाहिली असता पेटिमध्ये कन्यारत्न दिसले, कन्या पाहतांनी दोन्ही भावास आनंद झाला, राज्यानी ब्रम्हाणास बोलावून कन्याचे रास नांव गंगा व बोलावते नांव बानू ठेवले, तरी बानुचा संभाळ करीत असतांनी बानु कन्या बारा वर्षाची झाली. बानुबाईने मातेचा विचार घेउन, घागर घेउन गिराणा नदीवर गेली, बानुबाईने गिराणा नदीवर मातीचे एक शिवलिंग तयार केले आणि श्री शंकराची मनोभावे भक्ती करू लागली. तिची भक्ती पुर्ण होताच स्वर्गात घंटा वाजू लागली, श्री शंकराने नारद स्वामीस बोलावून विचारले घंटा वाजन्याचे कारण काय नारादस्वामी देवास सांगू लागले. चंदनपुरी बानू ताईची भक्ती पुर्ण झाली म्हणून घंटा वाजली. देवाने नारद स्वामीस सांगितले की, चंदनपुरी येथे जाऊन बनुताईच्या मनाचा हेतू पुर्ण करुन माघारी यावे. देवांनी सांगितल्याप्रमाणे नारादस्वामी चंदनपुरीस आले. बानूताईने नारादस्वामी पाहताच आनंद झाला. नाराद स्वामीने बानुताईस विचारले, आपण भक्ती कशासाठी करीत आहे. तेव्हा बनुताईने नाराद स्वामीस सांगितले, मी भ्रतरसाठी भक्ती करीत आहे. नारद स्वामीने विचारले आपणास भ्रतार कोणत्या प्रकारचा पाहीजे. बानुबाई म्हणु लागली मला भ्रतार अग्नीत टाकला तर न जले, पान्यात टाकला तर न बुडे, शास्त्रनानी तोडला तर ना तुटे, असा माझ्या मनासारखा भ्रतार पाहिजे. नारद स्वामी बनुताईस म्हणु लागले तुम्हास तुमच्या मनाप्रमाने भ्रतार आहे, पण एक सवत आहे, ते मला मान्य आहे. तरीपण मला भ्रतार असाच मनासारखा पाहिजे. नारद स्वामी सांगू लागले पुण्याच्या पलीकडे त्रिकोण डोंगरामध्ये मल्हार म्हाळसा राज्य करतात, त्या ठिकाणी तुमच्या मनासारखा भ्रतार आहे. बानुबाई नारदास म्हणु लागली मी खान्देशात देव पुण्याच्या पलीकडे त्रिकोण डोंगरावर त्या ठिकाणी कसे जावे, व देवास मोहिनी रुप कसे दाखवून यावे. नारादस्वामी बनुताईस म्हणु लागले तुम्ही मानवात जन्म घेतला, त्यामुळे आमची वस्तु तुमच्या जवळ देता येत नाही. बानुबाई नारदमुनीस म्हणु लागली मी मानव लोकांत जरी जन्म घेतला, तरी में मानव लोकाची होईल अशी गोष्ट कदापि होणार नाही. नारादस्वामीने बानुबाईचे शब्द एकल्यावर सांगितले या माझ्या पायातील खडवा तुमच्या स्वाधीन करतो, आपण खाडवावर स्वार होउन जेजुरीस जाउन देवास मोहिनी रुप दाखवून परत यावे. माझ्या खडवा माझ्या स्वध्यान करावे.

बानुबाई हातात खडवा घेउन चंदनपुरीच्या शिवावर आली खडवास उध्दुप लाउन खडवावर स्वार होउन वायु वेगाने जेजूरी गडावर आली. बानुबाई मनात विचार करत होती की, जेजूरी गडावर आले परंतू देव या ठिकाणी निद्रिस्त अवस्थेत आहेत. आपण देवास हाक मारुन देवास सावध करावे, व देवास मोहिनी रुप दाखवून परत माघारी निघुन जावे. बानुबाईने देवास हाक मारल्यावर देव सावध झाले. देवाने बानुबाईचे रुप पहाताच देव भुलून गेले. देवांनी बनुबाईस विचारले, आपण कोणाची कोण इथे कशासाठी आली मला सांगा, बनुबाई देवास बोलू लागली मी तुमच्या दर्शनासाठी आले आहे. देव बोलू लागले तुम्ही दर्शनास आले तर, दर्शन करा व परत माघारी जावे. बानुबाई देवास बोलू लागली – जन जमासारखे माझे दर्शन नाही, मला तुमची चतुर्भुज भेट पाहिजे. देवाने बनुस सांगितले की, जो माझी एकनिष्ठ भाव धरून मनोभावे भक्ती करील मी त्यांना भेट देतो. इतरांना भेट देण्याचा अधिकार नाही. बानुबाई देवास विचारले आपण झोपेत किंवा जागे असावे, देवानी सांगितले कि मी नेत्री झोपी अ हृदयात जागा असावे, याचे करण मला झोप लागली तर, या तिन्ही लोकात झोप लागेल म्हणून मी नेत्री झोपी व हृदयात जागा आहे. बानू देवास बोलू लागली तुम्ही डोळे उघडून एकवेळेस माझ्याकडे पहावे. देवानी डोळे उघडल्याबरोबर बानुबाईचे लावण्य सुंदर रुप पाहून देव भुलून गेले. देव बानुबाईस बोलू लागले, आपण माझ्या जीवासाठी आलात तरी एक वेळ माझ्या पलंगावर यावे, बानुबाईने देवास उत्तर दिले, ही बानू फुकटची नाही. तू येथील चंदनपुरी संभाळशील मेंढर, कोकरी, खाशील शिळ्या भाकरी, करशील बारा वर्षे चाकरी, तर तुझी बानू, जाते आता माघारी, देवाने बानूबाईस सांगितले वेडा तरवडा हाती लागेल थोडा नाहीतर घालील सर्व पृथ्वीला वेढा, माझ्या हातुन बान गेल्यावर हा देह कशाला ठेवावयाचा, बानुबाई मनात विवार करु लागली. देव झोपेमध्ये आहेत जर सावध झाले तर माझे मनगट धरल्यावर माझा काहीच विलाज चालणार नाही. बानुबाईने मोहिणी रुप काढून घेतले, व खडवावर स्वार होऊन चंदनपुरीस निघून गेली.

जेजूरी गडावर देवाने बानूचे रुप पाहून, वेड्या सारखे खांबाला धरून बानू बानू करु लागले. म्हाळसाबाई गडावर येऊन पहाती तर देव वेड्या सारखे बानू बानू करीत आहे. म्हाळसाबाई देवास विचारू लागली. तुम्ही सारखे बानू बानू करीत आहात, तरी ही बानू होती तरी कोणाची, आणि इथे कशा करिता आली होती देवाने म्हाळसाबाईस सांगितले बानू धनगराची असून, ती माझ्या जीवासाठी इथे आली होती. म्हाळसाबाई देवास बोलू लागली देवा, ही बानू नाही तुम्ही हातामध्ये खांब धरून वेड्यासारखे बानू बानू कित आहात. तरी आपण डोळे उघडून पहावे. देवाने डोळे उघडल्यावर हातात खांब दिसला. देवाने सांगितले माझी बानू तुम्ही काढून दिली. म्हाळसाबाईने सांगितले तुमची बानू आम्ही काढून दिली नाही. दोन्हीचे भांडण चालू असतांनी देवास फार राग आला, देवाने हातात खडूखंडा घेऊन म्हाळसाबाईस मारण्यास धाऊन गेले. म्हाळसाबाई पुढे पळती, देव तिच्या मागे लागले, म्हाळसाबाई त्या दगडाच्या शिळेआड लपून बसली. देव तिच्या मागे पळत असतांना त्या शिळेजवळ आले म्हाळसाबाईस मारण्यास जातांना तो खंडा म्हाळसाबाईला न लागता दगडाच्या शिळेवर टोला मारला. तरी ती दगडाची शिळ दोन भाग झाली आहे. देवास फार राग आला. म्हाळसाबाईस बोलू लागले, जारणी, आभागणी, मल्ली मल्ल दोन्ही दैत्य माजले होते. त्यांना मारण्यास गेलो. तरी माझा हात खाली गेला नाही. तुला मारण्यास जातानी माझा हात खाली गेला. धिक्कार असो तुझा. म्हाळसाबाई मंदिरात निघून गेली, देव गडावर निघून गेले. देवानी स्थान व भोजन करण्याचे सोडून दिले. तिन दिवस होऊन गेले देवास स्थान नाही, भोजन नाही. स्वर्गात नारद स्वामीस समजले, नारद स्वामी यांना तिन्ही लोकात काय चालते हे समजत होते. स्वर्गात काही कळ असेल, तर नारद स्वामीची शेंडी फुरफुरावी, मानव लोकात काही कळ असेल, तर नारद स्वामीचे पोट गडगड करावे. पातळात काही कळ असेल तर नारद स्वामी पाय खाजवावे. नारादस्वामीने विचार केला, मानव लोकात खंडोबा देवाचे व म्हाळसाबाईचे भांडण झाले. तरी अजून अपुरीच कळ आहे. संपुर्ण कळ लाविल तरच नावाचा नारद होईल, नारद स्वामी खडवावर स्वार होऊन जेजूरी येथे म्हाळसाबाईच्या मंदिरात आले.

नारद स्वामी पहाताच म्हाळसाबाईला आनंद झाला. म्हाळसाबाईने विचारले, आज इकडे काय येणे केले. पलंगावर नारद स्वामी बसले, नंतर म्हाळसाबाईस विचारले आज तुमचा महाल मला सुना सुना दिसत आहे. नारद स्वामी मी आज रविवार दिवस असुन सडा सातवन मंदिरासमोर चांगल्या प्रकारच्या रांगोळ्या घालून पलंगावर फुलाची शेज करून ठेवली. नारद स्वामी म्हणू लागले, एवढी चांगली शेज केली. पण या ठिकाणी देव नाही. म्हणून मला तुमचा महाल सुना दिसत आहे. यामुळे म्हाळसाबाईस राग आला- नारद स्वामीस म्हणू लागली, देवाचे नाव माझ्यापुढे काढू नका, कारण धनगराची कोण बानू आली, तिला पाहिल्यावर देव भुलून गेले. आज तिन दिवस होऊन गेले. देवास स्थान नाही. भोजन नाही. देव सारखे बानू बानू करीत आहे. नारद स्वामी म्हणाले, तुम्ही त्यांना काहीतरी समजून सांगायचे होते. म्हाळसाबाई म्हणाली मी त्यांची पुष्कळ विनंती केली तरी देवाने ऐकले नाही. नारद स्वामी म्हाळसाबाईस बोलू लागले, मी देवाकडे जाऊन देवाला इकडे घेऊन येतो. म्हाळसाबाई नारद स्वामीस सांगू लागली देवाने मला सांगितले तुझे तोंड पहाणार नाही. तरी देव माझ्याकडे येणार नाहीत. नारद स्वामीने सांगितले मी पैज लावण्याचे सांगून देवास या ठिकाणी घेऊन येतो. तुम्ही दोघांनी सारीपाट खेळावे. म्हाळसाबाईने तिन डावामध्ये देवास जिंकले तर देवानी राज्यावर तुळशीपत्र ठेवून बारावर्षे वनवासात जावे. जर देवानी म्हाळसाबाईस जिंकले तर म्हाळसाबाईने कच्च्या घागरीने पाणी आणावे. व देवाची घर बसल्या बानू आणून द्यावी. अशी पैज लावून देव घेऊन येतो. नारादस्वामी जेजूरी गडावर गेले. पहातात तर देव सारखे बानू बानू करीत आहे. नारद स्वामीने देवास हाक मारताच देव जागे झाले. नारद स्वामी पहाताच देवास आनंद झाला. देवाने नारद स्वामीस पाटावर बसण्यास जागा दिली. नारादस्वामी देवास विचारु लागले. आज तुमचा मुखचंद्र फारच उतरलेला दिसतो. देवानी सांगितले काल अरण्यात शिकारीस गेलो होतो, डन्हामुळे माझ्या मुखचंद्र उतरला आहे. तरी बरे असो आज म्हाळसाबाई या ठिकाणी दिसत नाही, असे नारद स्वामींनी देवास विचारले, देवानी सांगितले धनगराची कोण बानू आली. ती त्यांना पाहवली नाही, तरी त्यांनी माझ्या हातातली बानू काढून दिली. नारादस्वामी देवास म्हणू लागले, चला म्हाळसाबाईने तुम्हास मंदिरात बोलाविले आहे. देवाने सांगितले तिचे तोंड सुद्धा पहावयाचे नाही, तर तिच्या महालात जायाचे कशाला. नाराद स्वामीने देवास सांगितले मी पैज लावण्याचे सांगून आलो आहे. ती पैज अशी तुम्ही दोघांनी सारीपाट खेळावे, सारीपाट खेळतांना तिन डावामध्ये म्हाळसाबाईने तुम्हास जिंकले तर तुम्ही राज्यावर तुळशीपत्र ठेऊन, बारा वर्षे वनवासात जावे. जर तुम्ही तिन डावामध्ये म्हाळसाबाईस जिंकले, तर म्हाळसाबाईने कच्च्या घागरीने पाणी आणावे, व तुमची बानू घर बसल्या आणून द्यावी. नारादस्वामीचे असे शब्द ऐकताच देव म्हाळसाबाईच्या महालात आले. नारद स्वामी दोघांची कळ लावून निघून गेले. देव म्हाळसाबाई सारीपाट खेळायला बसले. सारीपाट खेळतांना म्हाळसाबाई कपट रुपाने डाव टाकून तिन डावामध्ये देवास जिंकून घेतले. म्हाळसाबाईने देवाचे कपडे काढून घेतले, व देवास गडावरुन खाली काढून दिले. गडाच्या पायथ्याशी देवाची हेगडी प्रधानाची भेट झाली. देवाने हेगडी प्रधानास सांगितले, तुम्ही गडावर जाऊन म्हाळसाकडून माझे कपडे घेऊन यावे. हेगडी प्रधान गडावर म्हाळसाबाईच्या महालात आले. म्हाळसाबाईस बोलू लागले, देवाचे कपडे माझे स्वाधीन करा, मी देवाच्या अंगावर कपडे घालून देवास अरण्यांत शिकारीस नेतो व परत गडावर देवाला घेऊन येतो. तेव्हा म्हाळसाबाईने कपडे दिल्यावर हेगडी प्रधान कपडे घेऊन देवाजवळ आले. व ते देवांनी घातले. देव प्रधानजीस म्हणाले, आता बाजूच्या देशाला जाऊ, बारा वर्षे करुन बानूला गडजेजुरीला घेऊन येऊ. देवाने सैन्यास हुकूम केला. सैन्य घोडयावर स्वार झाले. नगरात नौबद नगरे वाजू लागले. म्हाळसाबाईने आवाज ऐकल्यावर दासीला विचारले, आवाज कशाचा येतो. दासीने सांगितले देव सैन्य घेऊन खान्देशात बानूस आणण्यास निघाले, तेव्हा नगरामध्ये चौघडा, नगारे वाजत आहे. तेव्हा म्हाळसाबाई दासीला म्हणाली आपण महालावर जाऊन देवाने किती फोज चालवली ते पाहू चला, फौज पाहिल्यावर म्हाळसाबाईस राग आला, देव चंदनापुरीस बानू आणण्यास जाऊ नये म्हणून देवास अपशकून करण्याच्या हेतूने म्हाळसाबाईने तिन दासींना बोलवून घेतले. त्यांना सांगितले की, १) पहिला दासीने रिकामी घागर घेऊन देवास आडवे जावे २) दुसऱ्या दासीने सरपणाची मोळी डोक्यावर घेऊन देवास आडवे जावे ३) तिसऱ्या दासीने गौऱ्यांची पाटी डोक्यावर घेऊन देवास आडवे जावे. म्हाळसाबाईने सांगितल्याप्रमाणे त्या तिन्ही दासी देवास अपशकून होण्यासाठी देवास आडव्या गेल्या. त्या तिन्ही स्त्रिया देवास आडव्या जातांना हेगडी प्रधानांनी पाहिल्यावर देवास सांगितले आपणास अपशकून झाला चला माघारी जाऊ. देवाने प्रधानजीस विचारले आपणास काय असा अपशकून झाला म्हणून माघारी जायचे. हेगडी प्रधानजीने सांगितले रिकामी घागर, सरपणाची मोळी, व गौऱ्याची पाटी कधी ही आडवी जाऊ नये. तेव्हा देवाने प्रधानजीस मागे पहाण्यास सांगितले, प्रधानजी मागे पहात असतांना देवाने भंडार हातात घेऊन त्या तिन्ही स्त्रीयांच्या अंगावर टाकला भंडार तिघीच्या अंगावर पडल्यानंतर रिकामी घागर पाण्याने भरली. सरपणाची मोळीचे ऊस झाले. पटीतील गौऱ्यांच्या कडकण्याझाल्या, असा चमत्कार पाहून तिन्ही स्त्रिया देवाजवळ आल्या.

-क्रमशः